पुण्यात काय घडले
यंदा मे महिन्याच्या शेवटी पुण्यातील सिंहगड रोडवरील ऋद्धी सिद्धी अपार्टमेंटमध्ये सात वर्षांचा मुलगा एकटाच सोसायटीच्या लिफ्टमध्ये गेला, एक बटण दाबले आणि मजल्यांच्या मध्ये अडकला. वृत्तांनुसार सुमारे नव्वद मिनिटे तो गायब असल्याचे कोणाला कळले नाही. अग्निशमन दलाने दरवाजे उघडेपर्यंत तो बेशुद्ध होता. त्याचा जीव वाचला नाही.
सुमारे दहा आठवड्यांनी कात्रजमधील ऋतुगंधा सोसायटीत तांत्रिक बिघाडामुळे एका लहान मुलासह पाच रहिवासी लिफ्टमध्ये अडकले. यावेळी अग्निशमन दल वेळेत पोहोचले आणि सर्व सुखरूप बाहेर आले. एक वर्षापूर्वी वाघोलीत नव्याने वसलेल्या संकुलात लिफ्ट कोसळून सहा रहिवासी जखमी झाले होते. शेवट वेगळे आहेत, पण मूळ कारण तेच दिसते: ज्यांची जबाबदारी होती त्यांनी लिफ्टवर पुरेशा जवळून लक्ष ठेवले नाही.
अग्निसुरक्षेतही तोच नमुना
उंड्रीमध्ये एका निवासी टॉवरच्या 12 व्या मजल्यावर लागलेल्या आगीत एका किशोराचा मृत्यू झाला, आणि इमारतीचे स्प्रिंकलर व अलार्म कथितरीत्या चालले नाहीत. त्यानंतर पुणे महापालिकेने (PMC) सोसायट्यांना अग्निसुरक्षा यंत्रणा चालू करण्यासाठी सात दिवसांची मुदत दिली.
काही महिन्यांनी PMC अग्निशमन विभागाच्या आकडेवारीने खरे चित्र दाखवले. हजारो सोसायट्या, हॉटेल आणि व्यावसायिक आस्थापनांना दर सहा महिन्यांनी Form B वर आपल्या अग्निसुरक्षा यंत्रणेचे स्वयं-प्रमाणन करावे लागते, आणि फक्त 489 जणांनी ते दाखल केले होते. काहीतरी बदलले पाहिजे यावर सर्वांचे एकमत होते. कागदपत्रे जवळपास कोणीच भरली नाहीत.
नियम आहेत. तपासणी नाही.
इथे कायदा पातळ नाही. महाराष्ट्र लिफ्ट्स, एस्केलेटर्स आणि मूव्हिंग वॉक्स अधिनियम, 2017 अंतर्गत लिफ्टला इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टर (लिफ्ट्स) यांचा परवाना लागतो, आणि वृत्तांनुसार तो दर पाच वर्षांनी नूतनीकृत होतो आणि इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टोरेटने वर्षातून दोनदा सुरक्षा तपासणी करणे अपेक्षित आहे, तुमच्या AMC पासून वेगळी. अग्निसुरक्षेत PMC उंच इमारतींकडून दर सहा महिन्यांनी परवानाधारक संस्थेकडून Form B (किंवा श्रेणीनुसार Form D) पुनःप्रमाणन मागते, ज्यात स्प्रिंकलर, अलार्म, फायर डोअर आणि पाणीपुरवठा खरोखर चालतात याची खात्री असते. तुमच्या इमारतीला आणि शहराला लागू असलेले नेमके फॉर्म आणि मुदती तपासा.
जे वारंवार चुकते ते दुसरे पाऊल आहे: निरीक्षक किंवा तंत्रज्ञ खरोखर येतो, गेटवर सही करण्याऐवजी उपकरणे खरोखर तपासतो, आणि जे बिघडलेले आढळते ते दुरुस्त करण्यासाठी त्याला पैसे मिळतात याची खात्री करणे. लॉगबुक न उघडणारी मासिक AMC भेट ही देखभाल नाही, फक्त एक भेट आहे. सात वर्षांपूर्वी बसवताना एकदा तपासलेली अग्निसुरक्षा यंत्रणा ही यंत्रणा नाही, सजावट आहे.
गृहनिर्माण संस्था सांभाळत आहात?
उपविधीनुसार बिले आपोआप तयार करा, वसुलीचा मागोवा घ्या आणि ऑडिट-रेडी अहवाल मिळवा — ५० सदनिकांपर्यंतच्या संस्थांसाठी मोफत.
मोफत सुरुवात करासमित्यांना उशिरा का कळते
बहुतेक समित्यांना लिफ्ट परवाना किंवा अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्र संपल्याचे काहीतरी बिघडल्यावरच कळते, कारण कॅलेंडर कोणाचेच नसते. खजिनदार पैसे पाहतो. सेक्रेटरी पत्रे पाहतो. तारखा पाहण्याचे काम जवळपास कोणालाच दिले जात नाही: लिफ्ट परवाना कधी देय आहे, मागील सुरक्षा तपासणी कधी झाली, अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्र कधी दाखल करायचे, आणि AMC करार स्वतः कधी नूतनीकरणाला येतो. शेवटच्यात बहुतेकदा किंमत वाढते आणि व्याप्ती शांतपणे कमी होते, जी कोणाच्या लक्षात येत नाही.
समितीने काय वेगळे करावे
यासाठी नवा कायदा किंवा मोठे बजेट लागत नाही. काही सवयी लागतात:
- तुमचे लिफ्ट आणि अग्निसुरक्षा AMC करार पुन्हा वाचा. ते दर महिन्याला काय देण्याचे वचन देतात त्याची प्रत्यक्षात झालेल्या कामाशी तुलना करा. करार ब्रेक, केबल, वंगण आणि सेन्सरच्या लॉगबुक नोंदींसह मासिक भेटीचे वचन देत असेल, तर लॉगबुक दाखवायला सांगा. ती तीन महिन्यांपासून सही झाली नसेल, तर तुमच्याकडे AMC नाही, फक्त एक बिल आहे.
- AMC आणि वैधानिक तपासणी वेगळी ठेवा. तुमच्या लिफ्ट विक्रेत्याची मासिक सेवा ही इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टोरेटची सुरक्षा तपासणी नाही. हाउसकीपिंग कर्मचाऱ्यांची आगीची तपासणी ही परवानाधारक संस्थेचे Form B किंवा D पुनःप्रमाणन नाही, जे महापालिकेच्या अग्निशमन विभागात दाखल करावे लागते, कपाटात ठेवायचे नसते. तुम्ही दोन्ही कागद स्वतंत्रपणे दाखवू शकले पाहिजे.
- प्रत्येक नूतनीकरण तारखेसमोर एक नाव लिहा. 'व्यवस्थापन बघेल' नाही, तर लिफ्ट परवान्यासाठी एक समिती सदस्य, अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्रासाठी एक आणि AMC नूतनीकरणासाठी एक.
- तारखा समिती बदलल्यावरही टिकणाऱ्या एकाच सामायिक जागी ठेवा. स्मरणपत्रांसह सामायिक स्प्रेडशीट चालते. तसेच सोसायटी व्यवस्थापन साधने जिथे AMC भेटी नोंदवता येतात, प्रमाणपत्रे अपलोड करता येतात आणि मुदत संपण्यापूर्वी स्मरणपत्र मिळते. उद्देश असा की चूक 'आम्ही विसरलो' ऐवजी 'प्रणालीने तीन आठवडे आधी इशारा दिला होता' अशी बनावी.
- तिमाही फेरफटका स्वतः करा. अग्निशामक यंत्रांची मुदत संपली नाही, लिफ्ट लॉगबुक अद्ययावत आहे, आणि कोणाच्या जादा कपाटाने निर्गमन मार्ग अडलेले नाहीत ते तपासा.
लिफ्टभोवतीच्या छोट्या सुरक्षा सवयी
सिंहगड रोडची घटना एक सोपी गोष्टही सांगते. मुलाचे एकट्याने लिफ्टमध्ये असणे दुर्मिळ असले पाहिजे, आणि लिफ्टमध्ये चालू अलार्म आणि इंटरकॉम असावा जो कोणीतरी खरोखर ऐकेल. मासिक AMC भेटीत अलार्म बटण आणि इंटरकॉम तपासा, तो सुरक्षा डेस्कवर वाजतो याची खात्री करा, आणि तो वाजताच काय करायचे ते रक्षकाला सांगा. रिकाम्या खोलीत बटण वाजत राहण्यासाठी नव्वद मिनिटे खूप मोठा काळ आहे.
खर्च अंदाजपत्रकात ठेवा
सुरक्षेची कामे पुढे ढकलणे सोपे असते कारण खर्च निश्चित असतो आणि फायदा अदृश्य. AMC शुल्क, वैधानिक तपासणी शुल्क आणि तपासणीत आढळलेल्या त्रुटींची दुरुस्ती अंदाजपत्रकात स्वतंत्र ओळींत दाखवा, म्हणजे सर्वसाधारण सभेला दिसेल की सुरक्षेवर काय लागते आणि काय खर्च झाले. तपासणी अहवालात सांगितलेल्या ज्या दुरुस्तीसाठी निधी ठेवला नाही, तो समितीने निवडलेला धोका आहे.
खरी दरी
या घटनांतील मुले कोणत्याही अमूर्त अर्थाने दुर्दैवी नव्हती. ती अशा इमारतींमध्ये होती जिथे करारावर ठीक दिसणारी देखभाल व्यवस्था प्रत्यक्षात शांतपणे बंद पडली होती. 'आमच्याकडे AMC आहे' आणि 'AMC प्रत्यक्षात होत आहे' यातील दरी ही बहुतेक गृहनिर्माण संस्थांची खरी सुरक्षा अपयश आहे, आणि सरकारच्या सक्तीची वाट न पाहता ती दुरुस्त करता येते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महाराष्ट्रातील गृहनिर्माण संस्थेच्या लिफ्टला परवाना लागतो का?
होय. महाराष्ट्र लिफ्ट्स, एस्केलेटर्स आणि मूव्हिंग वॉक्स अधिनियम, 2017 अंतर्गत लिफ्टला इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टर (लिफ्ट्स) यांचा परवाना लागतो. वृत्तांनुसार तो दर पाच वर्षांनी नूतनीकृत होतो. सध्याचे नियम इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टोरेटकडून तपासा.
लिफ्ट AMC आणि वैधानिक तपासणी एकच आहे का?
नाही. AMC हा विक्रेत्यासोबतचा सेवा करार आहे. वैधानिक तपासणी इलेक्ट्रिकल इन्स्पेक्टोरेट करते, जी वर्षातून दोनदा तपासणी करते असे सांगितले गेले आहे. संस्थेने दोन्ही कागद दाखवता आले पाहिजेत.
पुण्यात Form B म्हणजे काय?
Form B हे अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्र आहे जे PMC काही इमारतींकडून दर सहा महिन्यांनी परवानाधारक संस्थेमार्फत नूतनीकृत करून घेते. काही श्रेणींना Form D लागू होतो. तुमच्या इमारतीला कोणता लागू आहे ते तपासा.
पुण्यात किती सोसायट्यांनी अग्निसुरक्षा फॉर्म दाखल केले आहेत?
माध्यमांत आलेल्या PMC अग्निशमन विभागाच्या आकडेवारीनुसार दाखल करणे बंधनकारक असलेल्या हजारो सोसायट्या, हॉटेल आणि व्यावसायिक आस्थापनांपैकी फक्त 489 जणांनी Form B दाखल केला होता.
समितीने सर्वप्रथम काय करावे?
तुमचा लिफ्ट परवाना, मागील तपासणी अहवाल, AMC करार आणि अग्निसुरक्षा प्रमाणपत्र एका फोल्डरमध्ये गोळा करा. मग प्रत्येक नूतनीकरण तारखेसमोर एक नियुक्त व्यक्ती ठेवा.
SocietyBee मध्ये पहा
अधिकृत आणि संदर्भ स्रोत
- Pune Tragedy: 7-Year-Old Boy Dies After Getting Trapped in Lift at Sinhagad Road Society, The Bridge Chronicle
- Pune: Lift Crash in Wagholi Housing Complex Leaves Six Injured, Punekar News
- Fire Safety Pune: Audit Form B Status of Housing Societies and Hotels, Navbharat Live
- Pune: After Undri Fire Tragedy, PMC Orders Housing Societies to Fix Firefighting Systems Within 7 Days, Pune Pulse
Yogesh Randive
संस्थापक, SocietyBee
योगेश यांनी मुंबईतील गृहनिर्माण संस्थांना एक्सेलमध्ये हिशोब सांभाळताना अनेक वर्षे मदत केल्यानंतर SocietyBee उभारले. ते महाराष्ट्र सहकार कायदा, संस्था लेखांकन आणि भारतात गृहनिर्माण संस्था चालवण्याच्या व्यावहारिक वास्तवाबद्दल लिहितात.